7 cudów świata UNESCO – lista, historia, ciekawostki

Termin „7 cudów świata UNESCO” jest potocznym określeniem i nie istnieje jedna oficjalna lista tej organizacji o takiej nazwie. Najczęściej odnosi się on do zwycięzców prywatnego, globalnego plebiscytu z 2007 roku, których wszystkie obiekty są jednak wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Poznaj historię tego wyjątkowego głosowania oraz odkryj, jakie skarby kultury i natury naprawdę chroni UNESCO.

Dlaczego mówimy akurat o siedmiu cudach?

Fascynacja listą niezwykłych budowli ma swoje źródło w starożytności. To wtedy, około III wieku p.n.e., greccy myśliciele zaczęli tworzyć katalogi najbardziej zdumiewających osiągnięć ówczesnego świata. Dla ówczesnych podróżników liczba siedem miała znaczenie magiczne i symbolizowała pełnię, dlatego właśnie tyle konstrukcji zdecydowano się wyróżnić.

Znamy kilka starożytnych spisów, ale za ten najbardziej klasyczny uznaje się listę przypisywaną Filonowi z Bizancjum. Inną wersję, z II wieku p.n.e., w formie poetyckiej opracował Antypater z Sydonu. Na obu zestawieniach widniały te same monumentalne dzieła, lecz spośród nich do naszych czasów przetrwał tylko jeden zabytek.

Z siedmiu starożytnych cudów świata do dziś oglądać możemy wyłącznie piramidy w Gizie – pozostałe zostały zniszczone przez trzęsienia ziemi, pożary lub działalność człowieka.

Aby lepiej zrozumieć, jakie dziedzictwo utraciliśmy, warto przyjrzeć się pełnemu składowi tej legendarnej listy:

• Piramida Cheopsa w Gizie – jedyny ocalały cud, przez tysiąclecia najwyższa konstrukcja globu.
• Wiszące Ogrody Semiramidy w Babilonie – legendarne tarasy, których istnienie historycy wciąż poddają w wątpliwość.
• Świątynia Artemidy w Efezie – monumentalna marmurowa budowla, podpalona przez szaleńca w 356 roku p.n.e.
• Posąg Zeusa w Olimpii – 12-metrowa rzeźba z kości słoniowej i złota autorstwa najsłynniejszego rzeźbiarza epoki.
• Mauzoleum w Halikarnasie – 45-metrowy grobowiec króla Mauzolosa, od którego imienia pochodzi słowo „mauzoleum”.
• Kolos Rodyjski – 33-metrowa figura z brązu strzegąca wejścia do portu, obalona przez wstrząsy sejsmiczne.
• Latarnia morska na wyspie Faros – jedna z najwyższych budowli starożytności, której światło widoczne było z odległości ponad 50 kilometrów.

Jak powstała współczesna lista 7 cudów świata?

Pomysł na stworzenie nowego spisu wyszedł od Bernarda Webera, szwajcarsko-kanadyjskiego filmowca i zapalonego podróżnika. Pod koniec lat 90. XX wieku dostrzegł on potencjał dynamicznie rozwijającego się internetu, by przeprowadzić pierwsze w historii globalne, demokratyczne głosowanie. Chciał w ten sposób zbudować „globalną pamięć”, która połączy ludzi różnych kultur wokół wspólnego dziedzictwa.

W 2001 roku Weber założył w szwajcarskim Zurychu fundację New 7 Wonders Foundation. Jej misja od początku miała charakter niekomercyjny, a wszystkie zyski przeznaczano na działania edukacyjne i ochronę światowych zabytków. Projekt wystartował od opracowania pierwszej listy obejmującej blisko 200 obiektów stworzonych ręką człowieka, które musiały spełniać podstawowe kryterium ukończenia budowy przed rokiem 2000.

Kolejne etapy eliminacji przebiegały wielostopniowo. Najpierw zgłoszone kandydatury zawężono do 77 miejsc. Następnie panel ekspertów, któremu przewodniczył prof. Federico Mayor Zaragoza, były dyrektor generalny UNESCO, wyłonił listę 21 finalistów. W tym elitarnym gronie zasiedli światowej sławy architekci, między innymi Zaha Hadid, Tadao Ando, Cesar Pelli czy Yung Ho Chang.

Na czym polegało globalne głosowanie?

Finałowe głosowanie rozpoczęło się 1 stycznia 2006 roku i trwało aż do 6 lipca 2007 roku. Ludzie z całego świata mogli oddawać swoje głosy przez internet oraz telefon, a sama skala zaangażowania przerosła oczekiwania organizatorów. Kraje promowały „swoje” zabytki z niespotykanym rozmachem – w Brazylii samoloty latały z transparentami zachęcającymi do wsparcia figury Chrystusa Zbawiciela, a w Jordanii do kampanii na rzecz Petry włączyła się rodzina królewska.

W sumie oddano ponad 90 mln głosów, co uczyniło z tego projektu największe demokratyczne przedsięwzięcie w historii. Ogłoszenie zwycięzców nastąpiło 7 lipca 2007 roku na stadionie Estádio da Luz w Lizbonie. Symboliczna data 07.07.07 podkreślała rangę wyboru, a lista zwycięskich obiektów ułożona jest alfabetycznie – żaden nie ma wyższej rangi od pozostałych.

Jakie miejsca walczyły o tytuł?

Grupa finalistów była niezwykle zróżnicowana i reprezentowała wszystkie zamieszkane kontynenty. Wśród 21 nominowanych miejsc znalazły się zarówno starożytne ruiny, jak i nowożytne arcydzieła inżynierii. Poniższa tabela przedstawia pełny spis kandydatów, którzy przegrali walkę o wejście do ścisłej siódemki:

Piramidy w Gizie zostały wycofane z głosowania w trakcie trwania konkursu. Jako jedyny zachowany cud starożytności, otrzymały od organizatorów honorowy tytuł kandydata, by nie rywalizować z nowszymi konstrukcjami.

Jakie kontrowersje wzbudził plebiscyt?

Mimo ogromnej popularności, projekt od samego początku budził zastrzeżenia ekspertów. UNESCO jeszcze przed ogłoszeniem wyników wydało oficjalne oświadczenie, w którym jednoznacznie zdystansowało się od inicjatywy Webera. Przedstawiciele organizacji podkreślali, że ochrona dziedzictwa wymaga długotrwałych, merytorycznych działań, a nie jednorazowych kampanii marketingowych.

W oświadczeniu z 2007 roku zapisano, że lista „7 Nowych Cudów Świata” będzie rezultatem prywatnego przedsięwzięcia, odzwierciedlającego opinie wyłącznie osób z dostępem do internetu. Krytykowano również mechanizm oddawania dodatkowych płatnych głosów, co zdaniem wielu wypaczało ideę demokratycznego wyboru na rzecz finansowych możliwości poszczególnych państw. Mimo to lista zdobyła rozgłos i na stałe wpisała się do powszechnej świadomości.

Wielki Mur Chiński – najdłuższa budowla świata

Wielki Mur Chiński to konstrukcja, której całkowita długość wszystkich odcinków szacowana jest na ponad 21 000 kilometrów. Jego historia sięga VII wieku p.n.e., gdy poszczególne chińskie państwa zaczęły wznosić lokalne fortyfikacje chroniące przed najazdami koczowników z północy. Decydujący moment nastąpił za panowania cesarza Qin Shi Huanga, który około 221 roku p.n.e. nakazał połączenie istniejących fragmentów w jednolity system obronny.

Budowa, w którą zaangażowano miliony robotników na przestrzeni dwóch tysięcy lat, jest świadectwem nie tylko ambicji, ale i ogromnych ludzkich tragedii. Mur przybrał najbardziej rozpoznawalną dziś formę za czasów dynastii Ming, która wzmocniła go cegłą i zaprawą z dodatkiem kleju ryżowego. Przez stulecia pełnił on funkcje militarne, a także kontrolował handel na Jedwabnym Szlaku. Wbrew popularnemu mitowi, nie jest on jednak widoczny gołym okiem z kosmosu – potwierdził to między innymi pierwszy chiński astronauta, Yang Liwei.

Machu Picchu – zagubione miasto Inków

Machu Picchu to tajemniczy kompleks położony w peruwiańskich Andach na wysokości 2430 metrów nad poziomem morza. Zbudowano go około 1450 roku za rządów cesarza Pachacuteca, a miasto składa się z około 200 starannie dopasowanych kamiennych budowli, które wzniesiono bez użycia zaprawy murarskiej. Przez wieki pozostawało ono nietknięte przez hiszpańskich konkwistadorów, co sprawiło, że jest najlepiej zachowanym miastem Inków na świecie.

Hiszpańscy zdobywcy nigdy nie odnaleźli Machu Picchu, dlatego przetrwało ono w niemal nienaruszonym stanie aż do 1911 roku.

Ponownego odkrycia ruin dokonał amerykański historyk Hiram Bingham, który trafił tam z pomocą miejscowego chłopca. Na terenie miasta znajdują się wyjątkowe konstrukcje, takie jak Intihuatana – kamienny zegar słoneczny, Świątynia Słońca czy Świątynia Trzech Okien. Zaawansowany system irygacyjny złożony z 16 fontann funkcjonuje częściowo do dzisiaj, co świadczy o mistrzowskiej hydrotechnice Inków.

Obecnie zabytek mierzy się z wyzwaniami związanymi z masową turystyką. Fundacja New 7 Wonders wyraziła obawy o zrównoważone zarządzanie tym miejscem, wskazując na ryzyko zniszczenia dziedzictwa, nieprawidłowości w sprzedaży biletów i konflikty społeczne. Ministerstwo Kultury Peru uspokaja jednak, że ochrona i stan zachowania Machu Picchu są nienaruszalne, a UNESCO doceniło wdrożenie narzędzi monitorowania i poprawę zarządzania ruchem turystycznym.

Taj Mahal – pomnik wiecznej miłości

Taj Mahal w indyjskiej Agrze to mauzoleum z białego marmuru, które cesarz Mogołów Shah Jahan wzniósł dla swojej ukochanej żony Mumtaz Mahal. Jego budowa ruszyła w 1631 roku, tuż po jej śmierci, i trwała 22 lata przy udziale ponad 20 000 rzemieślników sprowadzonych z całego imperium. Do dekoracji użyto 28 rodzajów kamieni półszlachetnych tworzących misterną, kwiatową mozaikę inkrustowaną w marmurze z Makrany.

Centralna kopuła góruje na wysokości 73 metrów, a całość otaczają cztery 40-metrowe minarety zaprojektowane z lekkim odchyleniem na zewnątrz. To przemyślane rozwiązanie inżynieryjne sprawia, że podczas trzęsienia ziemi wieże runęłyby od grobowca, nie uszkadzając głównej konstrukcji. Budowla zmienia barwę w zależności od pory dnia – od różowej o świcie po złocistą o zachodzie słońca. Według legendy Shah Jahan zamierzał zbudować dla siebie identyczne, czarne mauzoleum po drugiej stronie rzeki Jamuny, lecz plany te przerwał zamach stanu jego syna.

Petra – arcydzieło wykute w pustynnej skale

Petra, starożytna stolica Nabatejczyków, leży na terenie dzisiejszej Jordanii, a jej początki sięgają prawdopodobnie VI wieku p.n.e. Lud ten był mistrzem hydrotechniki – w sercu pustyni stworzył zaawansowany system zbiorników, akweduktów i kanałów, który zapewniał wodę pitną rozwijającemu się miastu. Dzięki kontroli szlaków handlowych, którymi transportowano kadzidło, mirrę i przyprawy, Petra stała się bajecznie bogatym ośrodkiem.

Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem jest Al-Khazneh, czyli Skarbiec Faraona – 40-metrowa fasada wykuta bezpośrednio w różowej skale. Do miasta prowadzi kilometrowy, wąski wąwóz zwany Siq, który miejscami zwęża się do zaledwie 3 metrów. Petra zmienia swoje barwy w ciągu dnia, od jasnoróżowej po głęboki fiolet, dlatego nazywa się ją „Różowym Miastem”.

Koloseum – świadek potęgi i cierpienia

Rzymskie Koloseum to największy amfiteatr starożytnego świata, który został wzniesiony za panowania cesarza Wespazjana w I wieku n.e. Eliptyczna konstrukcja o wymiarach 189 na 156 metrów i wysokości 48 metrów mogła pomieścić od 50 000 do 80 000 widzów. Organizowano tam walki gladiatorów, polowania na dzikie zwierzęta oraz wielkie widowiska publiczne, które były instrumentem politycznej propagandy.

Pod areną ukryty był rozległy podziemny kompleks – hypogeum. System tuneli, wind i zapadni umożliwiał spektakularne wynoszenie gladiatorów i bestii bezpośrednio na pole walki. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego amfiteatr służył jako forteca, warsztat, a w końcu stał się źródłem darmowego budulca. Ostatecznie ocalał dzięki decyzji papieża w XVIII wieku, który poświęcił arenę jako miejsce męczeństwa pierwszych chrześcijan. Do dziś 80 ponumerowanych wejść (vomitoriów) inspiruje projektantów nowoczesnych stadionów.

Chrystus Odkupiciel i Chichen Itza – ikony kontynentów

Statua Chrystusa Odkupiciela, górująca nad Rio de Janeiro od 1931 roku, ma 30 metrów wysokości, a wraz z cokołem mierzy 38 metrów. Rozpiętość jej ramion wynosi 28 metrów i symbolizuje otwartość oraz przyjęcie całego świata. Projekt przygotował brazylijski inżynier Heitor da Silva Costa, a rzeźbę w stylu art déco wykonał polsko-francuski artysta Paul Landowski. Uroczystego otwarcia dokonał zdalnie z Rzymu Guglielmo Marconi, który za pomocą sygnału radiowego włączył reflektory na szczycie góry Corcovado.

Piramida Kukulkana i geniusz astronomiczny

Chichen Itza na meksykańskim półwyspie Jukatan było jednym z największych ośrodków politycznych Majów i Tolteków, rozwijającym się między VI a XIII wiekiem. Dominantą kompleksu jest 30-metrowa Piramida Kukulkana, będąca wyrafinowanym kalendarzem z kamienia. Każda z czterech ścian ma 91 stopni, co wraz z platformą szczytową daje 365 dni roku słonecznego. Podczas równonocy wiosennej i jesiennej gra świateł tworzy na schodach iluzję pełznącego węża – to dowód na zaawansowaną wiedzę astronomiczną prekolumbijskich budowniczych.

Na terenie znajduje się także Wielkie Boisko do Gry w Pelotę, które jest największym tego typu obiektem w całej Mezoameryce – ma 166 metrów długości. Dodatkową ciekawostką są właściwości akustyczne piramidy, ponieważ klaśnięcie u jej podstawy wywołuje echo przypominające dźwięk quetzala, świętego ptaka Majów.

Czy polskie obiekty są na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO?

Polska może poszczycić się obecnością aż 17 miejsc na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Proces ich wpisywania rozpoczął się już w 1978 roku, kiedy to Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce zostały docenione jako jeden z pierwszych 12 obiektów na świecie. Doceniono je za to, że ilustrują wszystkie etapy rozwoju techniki górniczej, a ich oryginalne chodniki i podziemne jeziora stanowią bezcenny dokument historii przemysłu na przestrzeni wieków.

W 2013 roku wpis rozszerzono o zabytkową kopalnię soli w Bochni oraz Zamek Żupny w Wieliczce. Na liście znajdują się też inne perły naszego dziedzictwa, jak Stare Miasto w Krakowie, Zamek Krzyżacki w Malborku, Puszcza Białowieska czy drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat. Poniższa tabela przedstawia kilka najstarszych chronologicznie wpisów:

Jakie cuda natury i inne miejsca chroni UNESCO?

Lista UNESCO to nie tylko wytwory ludzkich rąk – obejmuje ona również setki obiektów dziedzictwa przyrodniczego. Do najbardziej spektakularnych zalicza się Park Narodowy Yellowstone w USA oraz Wielką Rafę Koralową w Australii. Tego typu obszary wymagają wyjątkowej ochrony, ponieważ stanowią bezcenne rezerwuary bioróżnorodności i pozwalają zachować unikatowe procesy ekologiczne zachodzące na naszej planecie.

Organizacja chroni też wiele innych fascynujących miejsc, które nie trafiły na listę „Nowych Cudów”, a mimo to mają ogromne znaczenie. Przykładem jest grecki Akropol, starożytna Olimpia czy wykopaliska w Efezie w Turcji, gdzie zachowały się pozostałości zaginionej świątyni Artemidy. Na szczególną uwagę zasługuje hiszpańska Minorka, którą w 1993 roku uznano za rezerwat biosfery – to największy taki obszar w basenie Morza Śródziemnego, który w 2019 roku rozszerzono o chronione wody przybrzeżne.

Celem UNESCO jest nie tytułowanie cudów, co realna pomoc w identyfikowaniu, zachowaniu i monitorowaniu stanu dziedzictwa dla przyszłych pokoleń.

Nad prawidłowym przebiegiem tego procesu czuwa Komitet Światowego Dziedzictwa, który regularnie spotyka się, by oceniać raporty o stanie już wpisanych obiektów i rozpatrywać nowe wnioski. Termin „najwyższa powszechna wartość” to kluczowe kryterium, jakie muszą spełnić kandydaci – oznacza on, że zabytek lub obszar ma znaczenie wykraczające poza granice jednego kraju i jest wspólnym skarbem całej ludzkości.